De feito a Organización Mundial da Saúde afirma que “por moi importantes que poidan ser as susceptibilidades xenéticas ás enfermidades do individuo, as causas comúns da mala saúde que afectan ás poboacións son ambientais e aparecen e desaparecen con moita maior rapidez que os cambios xenéticos de ritmo lento porque reflicten os cambios na nosa forma de vivir. Por este motivo a esperanza de vida mellorou de maneira tan drástica durante as últimas xeracións. E por iso mesmo explicase tamén o feito de que algúns países europeos haxan mellorado a súa suade mentres que outros non o haxan feito. E ademais é por iste motivo que as desigualdades en saúde que se dan entre os distintos grupos sociais foron aumentando u diminuíndo segundo cambiaban as condicións socias e económicas”. Segundo a OMS (Oficina Rexional da OMS para Europa) incluso nos países máis prósperos a esperanza de vida das persoas menos acomodadas é bastante máis curta que a das persoas ricas, coinciden nisto con Vicenç Navarro que no 2010 deixou escrito: “El alargamiento de los años de vida ha sido muy desigual en España, según la clase social a la que pertenece el ciudadano. En españa un burgues vive diez años mas que un trabajador no cualificado con mas de dos años en paro......Tratar a todos por el mismo rasero es profundamente injusto. Ni la vida ni la muerte tratan a todos por igual”.

A oficina da OMS para Europa cita como determinantes sociais os seguintes:

• A pendente social: na medida en que descendemos pola escala social vaise acurtando a esperanza de vida e vólvense máis comúns a maioria das enfermidades

• O estrés

• Os primeiros anos de vida: o desenvolvemento temperán e a educación exercerá un impacto sobre a saúde que durará toda a vida

• A exclusión social: a pobreza, a marxinación social, a discriminación, o racismo, custan vidas por provocar privacións e resentimento

• O traballo

• O desemprego: taxas de desemprego máis altas causan máis enfermidades e morte prematura

• O apoio social: a amizade. As boas relacións sociais unha sólidas redes de apoio melloran a saúde na comunidade no fogar e no traballo

• A adicións: o entorno social inflúe no consumo de alcol, tabaco e drogas, e os individuos sofren persoalmente as consecuencias do seu consumo

• Os alimentos : “dado que las fuerzas del mercado global controlan el suministro de alimentos, la alimentación saludable es una cuestion política”

• O transporte: Conducir menos, camiñar e pedalear mais, contando co respaldo dun mellorado sistema de transporte público

Poñamos de exemplo unha táboa de esperanza de vida de varios países, do ano 2009, pero perfectamente útil , para explicar os determinantes en saúde ( estes datos recolléronse no 2011 para unha conferencia sobre equidade sanitaria dada en Ponferrada)

(Na táboa chama a atención a brusca baixada de esperanza de vida en Ruanda no 1993 condicionada pola guerra entre Hutus e Tutsis), mais todos sabemos que neses países en que a xente vive menos non é porque sexan individuos de peor calidade, agás individualidades, senón porque os seus determinantes sociais (condicións ambientais, socioeconómicas e políticas) son moi malas. Se trasladásemos unha porcentaxe de poboación da Serra leona a Galiza veriamos como a súa esperanza de vida achegaríase rapidamente a esperanza de vida do lugar e condición socioeconómica na que se integrasen.

(Nota: Esas táboas agochan unha media trampa usada polas forzas “capitalistas” para dicirnos que non se poderán pagar as pensións dado o incremento de esperanza da vida. É importante que teñamos en conta unha cuestión matemática que propón Vicenç Navarro, usando como exemplo países de 2 persoas: se nun país hai 2 persoas e 1 morre ao nacer e a outra dura 80 anos, diranos que esperanza de vida e de 40 anos porque 80 +0 dividido por 2 =40, e se no país do lado hai unha que dura igualmente 80 anos pero o neno morre aos 20 na vez de ao nacer diranos que a esperanza de vida e de 50 anos porque ao sumar 80+20 = 100 e dividido por 2 =50. Vicenç aclara que a esperanza de vida non implica exclusivamente que as persoas vivan máis senón que tamén pode vir por un incremento dos anos de vida na idade temperá e adultas e non necesariamente na ancianidade ou na posxubilación.)

Os determinantes sociais son condicións tanto sanitarias como non sanitarias que inflúen na saúde das persoas, e incidir sobre eles é responsabilidade política.

Que os sistemas sanitarios inflúen decisivamente na saúde das persoas non creo que sexa necesario explicalo moito. Sobre os servizos de atención en saúde a Organización Mundial da Saúde (OMS) di : “O acceso e a utilización dos servicios de saúde son esenciais para gozar de boa saúde e alcanzar a equidade sanitaria. Sen atención sanitaria moitas das oportunidades para mellorar radicalmente o estado de saúde desaparecerán. Cada ano, máis de 100 millóns de persoas vense abocadas á pobreza debido a que han de facer fronte a gastos sanitarios de consecuencias catastróficas para as súas familias” e pide : “que se dispoña de sistemas de saúde baseados nos principios de equidade, prevención da morbilidade e promoción da saúde con cobertura universal, centrados na atención primaria de saúde, con independencia da capacidade de pago” ..“que se reforce o liderado do sector público na prestación de bens e servizos básicos esenciais para a saúde e no control de artigos qe dañan á saude”

Antes considerábase que a política en materia de saúde consistía na provisión da atención sanitaria e o seu financiamento, (adecuando os recursos ás necesidades, que é o que como veremos máis tarde fan eficazmente os xestores políticos do SERGAS no Distrito Sanitario de Valdeorras). Na actualidade temos como certo que atención sanitaria pode prolongar a supervivencia e mellorar o prognóstico despois das enfermidades graves, aínda que como dixemos son as condicións socioeconómicas as que exercen unha maior influencia sobre a saúde das poboacións en xeral. Non obstante o acceso universal á atención sanitaria e de calidade é sen dúbida un importante determinante social da saúde. E como exemplo déixovos unhas fotos de arredor do ano 2011 de dous hospitais : dun pequeno hospital comarcal galego ( o noso) e do Hospital Central dun país centroafricano: veñen ser un box de críticos mais unha sala de observación por un lado e algo que coa miña visión europea non sei como cualificar polo outro.

Os determinantes socias pois, non veñen condicionados polo sexo , idade e factores constitucionais (que son factores individuais), senón polas condicións socioeconómicas, culturais e ambientais: emprego ou desemprego, condicións laborais, educación, vivenda, servizos de atención en saúde, acceso a unha alimentación axeitada etc

A OMS sobre as condicións de traballo e o emprego di que cando son boas aportan seguridade financeira, posición social, desenvolvemento persoal, relacións sociais, e autoestima e protexen contra trastornos físicos e psicosociais.

Ter un traballo digno, non precarizado, e por tanto posibilidades económicas de acceder a unha boa alimentación, unha vivenda axeitada, unha educación superior ou dun nivel que permita coñecer cales son os hábitos de vida correctos etc, é algo básico para manter unha boa saúde.

E falando de emprego, o número de parados “ rexistrados” en setembro de 2020 no nos distrito sanitario era de:

Número de parados/as (paro rexistrado) a setembro de 2020
Concello	Totais	Mulleres
Barco	852	586
Rúa	223	128
Carballeda	62	43
Rubiá	54	29
Vilamartín de V	83	42
Petín	65	33
Larouco	17	6
Trives	102	61
Manzaneda	30	11
San Xoán de Rio	21	12
O Bolo	55	23
A Veiga	28	15
Viana do Bolo	136	57
Vilariño de Conso	10	2

Os datos de paro son de paro rexistrado, o que é cuestionado por moitos analistas que prefiren os datos da Enquisa de Poboación Activa (EPA). Pero que só eses estean rexistrados como parados non quere dicir que o resto da poboación estea activa e teña un traballo digno: na entrega anterior demos datos de poboación maior de 65 anos por concellos e esa poboación xa non estaría cun traballo digno senón cunha pensión (moitas veces non contributiva), tampouco estamos tendo en conta o traballo precario que non permite unha vida digna, nin o traballo temporal que fai que non aparezas en listas de parados, nin o traballo agrario coas súas rendas baixas, nin as persoas que xa abandonaron a idea de atopar un traballo e non se apuntan ao paro . Todos o sabemos: a realidade é moito peor que o que poden supoñer esas táboas.

Para ver estas cousas do diñeiro un pouco mellor miramos as táboas renda bruta media dos habitantes dos distintos concellos e a súa situación nunha clasificación galega por concellos (e repetimos: coidado coas medias matemáticas).

Datos IRPF 2016-2018 fonte Foro Ciudad
Concello	Renda bruta media €	Posto na comunidade
Barco	22472	44
Rúa	20115	93
Carballeda	21020	73
Rubiá	19479	111
Vilamartín de V	18500	154
Petín	17569	138
Larouco	17678	128
Trives	18884	94
Manzaneda	14384	274
San Xoán de Rio	14012	285
O Bolo	14255	282
A Veiga	13499	299
Viana do Bolo	15777	217
Vilariño de Conso	13678	293

Cunha poboación coa renda bruta como a que temos e coa dispersión poboacional que temos, non estamos para presumir de nada nin botar foguetes: a metade da nosa poboación ten rendas baixas, e somos moi poucos, case un deserto humano na maior parte do noso territorio (Vilariño de Conso ten unha densidade de poboación de 2,79 habitantes por Km cadrado mentres Vigo por exemplo ten unha densidade de poboación de 2708,27 habitantes por Km cadrado: Mil veces mais!!!) unha grande parte do territorio do noso distrito sanitario considérase como desertizado no respecto ao compoñente humano (para a Unión Europea todo o que baixe de 8 habitantes por Km cadrado emula ao deserto) , de feito nos 10 municipios galegos con menos habitantes por Km cadrado están: Vilariño de Conso, A Veiga, Carballeda de Valdeorras, e Manzaneda; son concellos onde tecnicamente é posíbel camiñar 1000.000 de metros cadrados sen tropezar con outro membro da especie humana (Faro de Vigo 15/10/2018).

Poderiamos seguir analizando datos socioeconómicos pero o resultado xa o coñecemos. Entón as preguntas son: As actuais actuacións que sobre o noso distrito están a facer os goberno da Xunta e do Estado Español melloran os determinantes socias do noso distrito?, recentralizar en Ourense a atención que se recorta en Valdeorras é positivo para as economías familiares de pensionistas do noso rural?, teñen os nosos residentes do rural ( ou do noso urbano) liñas de buses ou trens que os acheguen a Ourense para as consultas que antes tiñan no hospital do Barco? Canto custa unha viaxe en taxi para unha consulta no hospital do Barco dende Xares ou Pradoalbar? E se a consulta é en Ourense? Importámoslles algo, ou somos tan poucos e tan civilizados que nin nos respectan?

Pois a falta de servizos sanitarios, a falta de liñas e medios de comunicación, o illamento, etc son determinantes da saúde que teñen só respostas políticas: de entrada ou ben achegan o sistema sanitario á poboación ou a poboación ao sistema sanitario, ou senón a poboación terá que sacar a estes políticos do sistema.

Imos variar un pouco e falar de prevalencias e CMBD e ímolo facer brevemente.

Referímonos a unha enfermidade como prevalente nunha zona ou nun distrito sanitario cando esta enfermidade ben sexa por factores ambientais ou conxunturais prodúcese con frecuencia nesa zona ou distrito sanitario (outras enfermidades son prevalentes nunha época ou nunha idade). Mais : como sabemos que enfermidades son prevalentes nunha zona, por exemplo o noso distrito sanitario dado que as enfermidades cambian cando cambian as condicións ambientais e socioeconómicas ?, pois unha das fontes e o CMBD (Conxunto Mínimo Básico de Datos). Este CMBD recóllese nun hospital en cada proceso de atención de ingreso e alta, son un conxunto de 31 datos que moitos deles achéganse ao presentar a TIS (lembrade: tarxeta individual sanitaria) e outros recábanse coa codificación ao alta (a través das CIE e os GDR pero destes xa falaremos outro dia, dádevos conta de que empezamos a falar outro idioma : TIS, prevalencias, CMBD, CIE GDR: o idioma da xestión sanitaria). Pois ben, o CMBD recolle datos entre outros de data de nacemento, sexo, pais, domicilio, diagnósticos principais , procedementos feitos, días de estancia etc. (por se alguén ve neste tema algo suxerinte e atractivo e síntese emocionado pode consultar o Real Decreto 69/2015 polo que se regula o rexistro e actividade da atención sanitaria especializada). Con todos estes datos temos unha imaxe de que enferma a poboación de cada zona. Na provincia de Ourense no ano 2018 sabemos que a maior prevalencia era de enfermidades do aparello respiratorio con 7034 altas. Seguidas do dixestivo con 5424 e o circulatorio con 5402, e despois un listado co resto ate 40130 altas (fonte IGE); o distrito de Valdeorras está metido neses datos de provincia pero ademais ten datos propios, datos que non son doados de atopar pola internet pero que coñezo porque pertencer á Xunta de Persoal do Distrito Sanitario de Valdeorras e ter pedido un listado de patoloxías prevalentes segundo o CMBD do centro tamén no ano 2018, e resultou que igualmente as patoloxías máis frecuentes eran pneumolóxicas/respiratorias, ate aquí normal, en principio, porque: que parte desas patoloxías pneumolóxicas de pacientes de Valdeorras, vistas na provincia son vistas no CHUO (Complexo Hospitalario Universitario de Ourense)? E dicir: cantos enfermos respiratorios van ás consultas do CHUO por non ter un servizo apropiado en Valdeorras?.

Imos darlle unha voltiña a unha “enfermidade de Valdeorras”: a Silicose. A Voz de Galicia publicaba o 7 de febreiro de 2020 o seguinte: ”en el 2018 un total de 96 orensanos fueron diagnosticados de silicosis”.. “La cifra del 2018 supone mas del doble de los diagnosticados un año antes, cuando se registraron 46 casos, uno menos de los que se produjeron en 2016” ..”Orense es, con diferencia la provincia gallega con mas casos de enfermos con inhalación de polvo en suspensión. Son fundamentalmente trabajadores del sector de la pizarra en Valdeorras”. Se sumásemos os diagnosticados entre os anos 2016-2018 darían un total de 189 enfermos diagnosticados de silicose e fundamentalmente da área de Valdeorras; Se a estes lles sumamos os que estarían diagnosticados con anterioridade, teriamos unha demanda de atención por parte destes pacientes o suficientemente grande para que se nos oferte un servizo de pneumoloxía no Hospital Publico de Valdeorras; lei da oferta e a demanda, non é do que lles gusta falar: de necesidades e recursos, ou é todo un conto? Cando baseándome nisto pedín como delegado sindical unha unidade de pneumoloxía para o HPV contestáronme que non, porque eses enfermos pneumolóxicos da nosa área eran enfermos anciáns pluripatolóxicos crónicos ingresados en residencias, e para eses enfermos o mellor era un internista (desapareceran os silicóticos!!), mais como seguimos insistindo pois contrataron un pneumólogo, mais non un a maiores non, senón que a un que era pneumólogo que tiñan contratado como internista cambiáronlle a denominación de contrato, e quedamos como estabamos, supoño, non sei, porque ser eramos os mesmos de antes pero xa tiñamos pneumólogo, mais non un servizo de pneumoloxía. Certo é que isto da silicose ten connotacións legais e que o Centro Nacional de Silicose está situado en Oviedo, pero iso son outras historias das que poderiamos falar outro día. Só quixen con isto explicar que era o CMBD para que valía (tamén vale para cuestións administrativas de financiamento etc.) e que pese a coñecer as necesidades non se ofrecen os recursos para satisfacelas.

Ben, isto xa e longo de abondo así que o deixamos até a semana próxima e para dar un descanso de tanta “metodoloxía”, falaremos listas de espera e de como se manipulan distorsionan ou falsifican. Xa voltaremos despois ás nocións de xestión sanitaria. Quedamos para o próximo martes.